ADHD i formułowanie myśli – dlaczego czasem tak trudno się wysłowić

Dwie różne rozmowy – kiedy ktoś słyszy inną opowieść

Przez dużą część życia miałem poczucie, że ludzie nie zawsze chwytają to, co próbuję im przekazać. Mało kto mówił mi to wprost. Częściej dostawałem po prostu odpowiedź trochę naokoło – sensowną, życzliwą, tylko nie do końca na temat. I dopiero po takiej odpowiedzi orientowałem się, że dotarło coś innego. Że nie udało nam się porozumieć.

Czasem ten rozjazd dotyczy jednego zdania, a czasem całej rozmowy.

Opowiadasz komuś o czymś, na czym ci zależy. Sprawa wymaga kontekstu, więc go dajesz. Mówisz kilka minut i wiesz, dokąd zmierzasz – wszystko ma prowadzić do jednego wniosku. Druga osoba słucha, dopytuje, nic po drodze nie zgrzyta. Aż przychodzi odpowiedź, po której widać, że usłyszała inną opowieść. Zatrzymała się przy czymś, co u ciebie było tylko tłem. A wniosek, do którego prowadziłeś przez kilka minut, w jej odpowiedzi w ogóle się nie pojawia.

Możesz przyznać, że nie do końca o to ci chodziło – ale to oznacza, że zatrzymasz rozmowę i zaczniesz tłumaczyć od nowa coś, co masz poczucie, że przed chwilą już powiedziałeś. Do tego łatwo zabrzmieć tak, jakby problemem było to, że druga osoba źle słuchała. Czasem więc odpuszczasz i rozmowa idzie dalej w stronę, w którą skręciła.

Mnie to spotkało wiele razy. Mówiłem długo, starałem się, byłem pewien, że prowadzę nas w jedno miejsce – i dopiero odpowiedź pokazywała mi, że ta druga osoba przez cały czas była gdzie indziej. Z tych samych kilku minut każde z nas zapamiętało inną rozmowę.

Po czymś takim człowiek próbuje znaleźć miejsce, w którym opowieść się rozjechała. Ja go zwykle nie znajdowałem. Kiedy mówiłem, wszystko wydawało mi się poukładane i jasne. Ale była to ocena człowieka, który właśnie się nie porozumiał, więc nie wiem, ile jest warta. Może dało się ten rozjazd zauważyć wcześniej – w tym, o co druga osoba dopytywała albo na czym się zatrzymywała. Ja zauważałem go dopiero w odpowiedzi.

Nasuwa się prosty wniosek, że po prostu nie potrafię jasno przekazać, co mam na myśli. Tylko że ten wniosek nie zgadza się z resztą moich rozmów.

Ta sama głowa – raz mówisz jasno, raz się zawieszasz

Czasem potrafię jasno przekazać to, co mam na myśli. I co ciekawe – często dzieje się to właśnie wtedy, gdy temat jest trudny. Kiedy chodzi o coś naprawdę ważnego, wiem, po co mówię, mam energię, a słowa same przychodzą. Z takiej rozmowy potrafię wyjść z poczuciem, że powiedziałem dokładnie to, co chciałem. I to bez żadnego przygotowania.

A potem przy kawie ktoś pyta mnie, co u mnie, i nagle się zawieszam. Zwykłe pytanie, zadane z grzeczności. Nikt nie czeka na nic odkrywczego. Szukam czegoś, co mógłbym powiedzieć o własnym tygodniu, ale przez chwilę naprawdę nic nie przychodzi mi do głowy.

Od tamtej trudnej rozmowy minęła zaledwie godzina. Ta sama głowa, ten sam dzień – a jednak raz wypowiedź układa się sama, a raz nie mam od czego zacząć.

Na pierwszy rzut oka ciężko znaleźć w tym jakąkolwiek regułę. Jasne, po nieprzespanej nocy albo w dużym stresie łatwo zrozumieć, skąd biorą się takie momenty. Ale u mnie wracają również w zwykłe dni, bez wyraźnego powodu. A wtedy „gorszy dzień” przestaje mi wystarczać. Zaczynam się zastanawiać, co właściwie dzieje się z tym, co mam w głowie, gdy próbuję zamienić to w słowa.

Proste wyjaśnienie: myśl jest gotowa, brakuje słów

Najprostsze wyjaśnienie brzmi tak: myśl jest gotowa, a problem zaczyna się dopiero wtedy, kiedy próbuję ją wypowiedzieć. Głowa swoje zrobiła. Teraz trzeba tylko znaleźć właściwe słowa.

Bywa, że mam w głowie całe zdanie i dokładnie wiem, jak ma brzmieć. Zaczynam je mówić, ale gdzieś po drodze się zmienia. Kończę wersję, która znaczy już trochę co innego, choć tamta pierwsza jeszcze przez chwilę zostaje w mojej głowie.

Zdarza się, że w środku wypowiedzi brakuje mi zwykłego słowa, którego używam od lat. Wiem, że je znam, ale akurat teraz nie potrafię go znaleźć. Rozmowa nie zaczeka, więc zastępuję je innym, podobnym – jednak razem z nim całe zdanie, a czasem nawet sens, skręca w bok. Trudno wtedy nie uwierzyć, że wszystko posypało się dopiero przy mówieniu. Przecież w głowie było gotowe.

Tylko że znam też sytuacje, które do tego obrazu nie pasują. Czasem zaczynam mówić bez gotowej odpowiedzi. Mam tylko temat i przeczucie, że jest w nim coś do powiedzenia. Jedno zdanie prowadzi do drugiego, po drodze przychodzą mi do głowy przykłady, o których wcześniej nawet nie pomyślałem, i pod koniec dochodzę do wniosku, którego na początku jeszcze nie było. Niekiedy ten wniosek mnie samego zaskakuje. W takich momentach nie ma czego psuć. Ta myśl nie istniała, zanim zacząłem mówić. Powstała w trakcie.

I dlatego coraz trudniej mi ufać tamtemu prostemu wyjaśnieniu. Kiedy wypowiedź mi się rozpada, mam silne poczucie, że w głowie czekała lepsza wersja. Tylko nie da się tego sprawdzić. Nikt poza mną nie miał do niej dostępu, a ja mogę się oprzeć wyłącznie na własnym wspomnieniu tego, co miałem wtedy na myśli. Może naprawdę była już gotowa i rozsypała się dopiero przy mówieniu. A może dopiero się tworzyła i mówienie pokazało, ile jej jeszcze zabrakło.

Ciężko odróżnić jedno od drugiego.

Co właściwie jest „gotowe w głowie”

Skoro od środka trudno odróżnić jedno od drugiego, zacząłem zadawać sobie pytanie, które wcześniej wydawało mi się zbędne: co właściwie mam w głowie, kiedy czuję, że mam gotową odpowiedź?

Czasem naprawdę mam w głowie całe zdanie. Ułożone od początku do końca, ze słowami na swoich miejscach. Kiedy takie zdanie rozpada się przy mówieniu, wiem przynajmniej, co przepadło.

Ale takich momentów jest mniej, niż wcześniej myślałem. Częściej to, co biorę za gotową odpowiedź, wcale nie ma formy zdań. To raczej rozumienie. Widzę, jak sprawa działa, co z czego wynika i co jest w niej najważniejsze. Gdyby ktoś zapytał, czy umiem to wyjaśnić, bez wahania odpowiedziałbym, że tak.

Tylko że to rozumienie nie jest jeszcze ułożone w słowa, którymi dałoby się je komuś przekazać. Nie ma nawet początku. Dopóki nie próbuję nikomu tego opowiedzieć, pytanie, od czego zacząć, w ogóle nie istnieje.

Pojawia się, kiedy otwieram usta. Słowa mogę wypowiadać tylko jedno po drugim, więc gdzieś zacząć trzeba. Od pierwszej sekundy podejmuję decyzje, których moje poczucie, że wiem, co chcę powiedzieć, w ogóle nie obejmowało. Wybieram początek. Ustawiam kolejność. Decyduję, co pominąć. I dopiero wtedy odpowiedź dostaje kształt – na żywo, przy drugiej osobie.

Nawias, który ciągnie za sobą kolejny

Często po dwóch zdaniach widzę, że bez jednej ważnej informacji nie da się zrozumieć reszty, więc się cofam i ją dodaję. Ta informacja ciągnie za sobą kolejną. Główna myśl przez ten czas czeka gdzieś z przodu, a ja z każdym takim nawiasem się od niej oddalam i pilnuję już nie tylko jej, ale też drogi powrotnej.

Z tego samego powodu trudno mi coś pominąć. W mojej głowie te elementy są ze sobą połączone, każdy wydaje się potrzebny. Kiedy pomijam któryś z nich, mam poczucie, że zostawiam w wypowiedzi dziurę. Czasem więc mówię wszystko – chociaż pytanie było tylko o kawałek.

Rozumienie, którego nic nie sprawdzało

Gdy zacząłem się temu przyglądać, odkryłem też coś mniej przyjemnego. Rozumienie w głowie nigdy nie musiało się wytłumaczyć. Nic go nie sprawdzało. Dopóki nie próbuję przełożyć go na słowa, może wyglądać na kompletne, bo niczego nie musi pokazać po kolei.

I czasem dopiero przy mówieniu wychodzi, że między dwiema rzeczami, które w głowie wydawały się połączone, brakuje przejścia. Że jakiś wniosek opierał się na założeniu, któremu nigdy wcześniej dokładnie się nie przyjrzałem. Mówienie nie zepsuło więc myśli. Pokazało, że nie była jeszcze skończona.

Przypomniało mi się też powiedzenie, że człowiek najlepiej się uczy, kiedy próbuje uczyć innych. Dopóki coś tylko rozumiem, mogę nie zauważać, czego w tym rozumieniu brakuje. A kiedy próbuję wyjaśnić to komuś krok po kroku, wychodzi, czy naprawdę to rozumiem i czy potrafię pokazać, jak jedno wynika z drugiego.

Łatwiej było zakładać, że problem zaczyna się dopiero przy mówieniu. Tylko że teraz znam oba warianty. Czasem gotowa myśl naprawdę rozsypuje się przy próbie jej wypowiedzenia. A czasem to właśnie mówienie pokazuje, że nie była jeszcze gotowa. Ale znam też trzeci przypadek – taki, przy którym nie jestem pewien, z którym ze scenariuszy miałem do czynienia.

Dlatego kiedy czuję, że wiem, co chcę powiedzieć, niekoniecznie się mylę. Rozumienie zazwyczaj tam jest. Tylko między nim a wypowiedzią pozostaje jeszcze praca, którą wykonuję dopiero wtedy, gdy zaczynam mówić.

Wszystko naraz – dlaczego w rozmowie gubisz wątek

Cała ta praca ma jeszcze jeden problem: w rozmowie nie dostaję na nią osobnego czasu. Wszystko dzieje się jednocześnie. Kiedy wypowiadam jedno zdanie, układam w głowie następne i próbuję nie zgubić głównej myśli. Słyszę siebie niemal w tym samym momencie, w którym słyszy mnie druga osoba, więc gdy zauważam, że coś zabrzmiało inaczej, niż chciałem, jest za późno, słowa już padły.

A do tego obserwuję rozmówcę. Próbuję dostrzec, czy nadal za mną nadąża, czy może zatrzymał się przy czymś, co dla mnie było tylko tłem. Jego reakcja może mi pomóc zobaczyć rozjazd wcześniej, ale czytanie jej jest kolejną rzeczą, którą robię podczas mówienia.

Nie ma tu wygodnej pauzy na poukładanie wszystkiego od nowa. Cisza w rozmowie też coś znaczy, więc nawet kiedy w środku szukam kolejnego zdania, na zewnątrz czuję presję, żeby mówić dalej.

Najlepiej widać to, kiedy nagle brakuje mi słowa. Mam ułamek sekundy na decyzję: zastąpić je podobnym i pozwolić, żeby zdanie lekko skręciło, albo zacząć od nowa i pokazać, że wypowiedź mi się rozsypała. Każda z tych decyzji zabiera uwagę. Bywa, że udaje mi się uratować zdanie, ale po chwili nie pamiętam już, dokąd miała prowadzić cała wypowiedź.

Zwykłe rozmowy zresztą wcale nie są tak płynne, jak nam się wydaje. Pełno w nich pauz, powtórzeń, zdań zaczynanych od nowa i wracania kilka razy do tych samych rzeczy. A mimo to bez zastanowienia przechodzimy nad tym do porządku dziennego.

Tyle że warunki potrafią zmienić bardzo dużo. Kiedy temat naprawdę mnie interesuje i jestem świadomy, po co mówię, część tej pracy jakby robi się sama. Nie wiem, czy chodzi o emocje, znajomość tematu, czy po prostu o to, że mam jasny kierunek. Wiem tylko, że właśnie wtedy najczęściej udaje mi się przekazać to, co mam na myśli. Najtrudniej jest mi wtedy, kiedy pytanie przychodzi znikąd i w jednej chwili muszę przejść ze słuchania do odpowiadania. Wszystkie te decyzje trzeba podjąć od zera, a druga osoba już czeka.

Pisanie daje to, czego nie daje rozmowa

Pisanie daje mi dokładnie to, czego nie daje rozmowa: czas i możliwość cofnięcia. Piszę pierwszą wersję, której nikt nie widzi. Mogę spojrzeć na całość, przestawić kolejność, wyrzucić połowę. Decyzje, które w rozmowie podejmuję w ułamkach sekund, tutaj mogę rozważać przez godzinę.

Ten tekst też tak powstał. Najpierw został napisany, potem kilka razy poprawiony i dopiero później nagrany. Jeśli brzmi składnie, to w dużej mierze dlatego, że miałem czas zobaczyć całość i poprawić słabe miejsca, zanim ktokolwiek go poznał. Gdyby ktoś zapytał mnie o to samo na korytarzu, prawdopodobnie wytłumaczyłbym to gorzej. Ale jedno i drugie to ja.

Przy tej różnicy między pisaniem a spontaniczną rozmową wraca pytanie o ADHD. Badań nad tym, jak dorośli z ADHD radzą sobie w spontanicznej rozmowie, jest zaskakująco mało. Te, które są, pokazują u części z nas więcej zawahań i dygresji oraz większą trudność w utrzymaniu wątku. Nie są to jednak trudności związane wyłącznie z ADHD. Gubienie słów, pauzy i plątanie wypowiedzi zdarzają się również osobom bez ADHD, szczególnie przy zmęczeniu albo przy dużym stresie.

Najbardziej pomaga mi, gdy patrzę na to tak: żywa rozmowa wymaga robienia wielu rzeczy naraz, bez przerwy i bez możliwości cofnięcia. A właśnie w takich sytuacjach najbardziej widać u mnie tę nierówność. Nie każdą nieudaną rozmowę tłumaczę ADHD. Ale przestało mnie dziwić, że raz potrafię przekazać wszystko jasno, a innym razem gubię się już przy pierwszych zdaniach.

Po drugiej stronie – co słyszy rozmówca

Jednak nie każda rozmowa rozjeżdża się dlatego, że zabrakło mi słowa albo zgubiłem wątek. Zostaje jeszcze ten przypadek, w którym mówiło mi się dobrze, zdania układały się, jak chciałem, a mimo to odpowiedź rozmówcy i tak dotyczyła czegoś innego.

Długo zastanawiałem się, czy chodzi o jakieś konkretne momenty. Zakładałem, że gdzieś musiałem powiedzieć coś niejasno. Dopiero później zacząłem patrzeć na to, co dzieje się po drugiej stronie.

Druga osoba nie dostaje mojej myśli. Dostaje słowa i na ich podstawie buduje własne rozumienie tego, co mówię – ze swojej wiedzy, swoich skojarzeń i doświadczeń. Tam, gdzie czegoś nie powiedziałem, musi coś założyć albo dopowiedzieć. Nie ma dostępu do niczego poza tym, co przed chwilą powiedziałem.

A ja nigdy nie mówię wszystkiego. Niektóre połączenia są dla mnie tak oczywiste, że nie traktuję ich jak coś, co trzeba powiedzieć. I to jest podstępne, bo im coś wydaje się oczywistsze, tym większa szansa, że to pominę. Najmniej widoczne w mojej wypowiedzi bywają dokładnie te miejsca, na których wszystko się opiera.

Do tego dochodzi kolejność. Często opowiadam w kolejności, w jakiej ta myśl u mnie powstawała – zaczynam od tego, co jako pierwsze zwróciło moją uwagę. Dla mnie to naturalny początek. Dla drugiej osoby może to być przypadkowy szczegół, bo nie widziała drogi, która doprowadziła mnie do wniosku.

I chyba dlatego po takim rozjeździe tak trudno znaleźć jedno miejsce, w którym rozmowa skręciła. Problem może wcale nie leżeć w żadnym konkretnym zdaniu. Może chodzić o połączenie, którego nie wypowiedziałem, bo nie wiedziałem, że trzeba je powiedzieć. Może o założenie, które druga osoba dopowiedziała po swojej stronie. A czasem o kilka takich rzeczy naraz.

Po mojej stronie wszystko mogło brzmieć jasno. Po jej stronie odpowiedź też mogła mieć sens. Każde z nas miało spójną rozmowę – tylko nie tę samą.

Najtrudniej było mi przyjąć, że samo moje poczucie sensu niczego tu nie rozstrzyga. Mogę mieć w głowie kompletną, spójną myśl, ale to nie znaczy jeszcze, że podobny sens powstanie po drugiej stronie. Moja myśl nie przechodzi razem ze słowami. Druga osoba musi ją zbudować z tego, co rzeczywiście powiedziałem. Mogę jedynie zwiększyć szansę, że zbuduje coś możliwie bliskiego temu, co mam w głowie.

Długa nauka – jak nauczyłem się lepiej tłumaczyć

Kiedy tych rozjazdów pojawiało się najwięcej, kompletnie nie rozumiałem, skąd się biorą. Wiedziałem tylko, że za często wychodzę z rozmowy z poczuciem, że dotarło coś innego, niż chciałem przekazać. W którymś momencie postanowiłem więc spróbować mówić inaczej. To był powolny proces – lata drobnych korekt.

Zacząłem zwracać uwagę na miejsca, w których ludzie najczęściej się gubili. Patrzyłem, o co dopytują, na czym się zatrzymują i kiedy ich reakcja przestaje pasować do punktu, do którego próbuję dojść. Z czasem nauczyłem się trochę lepiej czytać, co dzieje się po drugiej stronie, jeszcze zanim padała odpowiedź.

Próbowałem też zaczynać od tego, co druga osoba musi wiedzieć, żeby zrozumieć resztę – nawet jeśli moja myśl miała początek zupełnie gdzie indziej. Mówiłem mniej, niż wiem, i sprawdzałem, czy to wystarcza, zamiast od razu dawać całość. Sięgałem po przykład, kiedy widziałem, że same ogólne zdania nie wystarczają. Upewniałem się po drodze, czy nadal jesteśmy w tej samej rozmowie.

Powoli inaczej zacząłem też traktować momenty, w których ktoś mnie nie rozumiał. Rzadziej jako dowód, że nie potrafię jasno przekazać tego, co mam na myśli, a częściej jako informację: tego połączenia nie było widać, następnym razem trzeba je powiedzieć.

Okazji do takich prób nie brakowało – rozmowy z ludźmi są dużą częścią mojej codziennej pracy. Żadna z tych zmian nie zadziałała od razu i do dzisiaj nie wszystkie działają zawsze. Ale z biegiem lat niektóre z nich przestały wymagać świadomego wysiłku. Dziś wiele rzeczy dzieje się samo. Nie zastanawiam się za każdym razem, od czego zacząć. Po prostu częściej niż kiedyś zaczynam od miejsca, które ma sens również dla drugiej osoby.

I kiedy ktoś mówi mi dziś, że dobrze tłumaczę, to prawda. Tylko że nie zawsze przychodziło mi to łatwo. Za tą umiejętnością stoi bardzo dużo rozmów, które poszły inaczej, niż chciałem. To zdolność wypracowana, ale przez to nie mniej moja niż wszystko inne, czego nauczyłem się w życiu. Nie wiem tylko, czy przyglądałbym się temu tak uważnie, gdyby tamte wcześniejsze rozmowy tak mnie nie uwierały.

Najwięcej zmieniło chyba to, że przestałem zakładać, iż coś oczywistego dla mnie musi być również widoczne w moich słowach. Nie wystarczało już, że wiem, co chcę powiedzieć. Zacząłem brać pod uwagę także to, co z moich słów naprawdę powstaje po stronie drugiego człowieka.

I to nie zamknęło tematu. Nadal zdarza mi się dostać odpowiedź obok. Nadal potrafię zawiesić się na pytaniu o własny weekend godzinę po trudnej rozmowie, która poszła świetnie. Takie rozjazdy zdarzają się rzadziej i zwykle szybciej je zauważam. Nigdy jednak nie zniknęły całkiem.

Wersja z głowy

Do dziś, kiedy wypowiedź mi się rozsypie, pierwsza myśl jest zawsze ta sama: w głowie było lepiej. I pewnie nigdy całkiem nie zniknie. Zmieniło się tylko to, jak bardzo jej wierzę, bo czasem jest prawdziwa, a czasem nie.

Ta sama myśl pojawia się również wtedy, kiedy żadnego zdania jeszcze nie było – było tylko rozumienie, które nigdy nie musiało ułożyć się po kolei. Samo poczucie, że w głowie było lepiej, niczego więc nie rozstrzyga. Od środka nie zawsze wiadomo, z którym przypadkiem mam do czynienia.

Rozsypana wypowiedź też nie jest wyrokiem. Pokazuje, jaką wersję swojej myśli udało mi się wypowiedzieć w tamtych warunkach – na żywo, za pierwszym podejściem. Znacznie mniej mówi o tym, jak dobrze naprawdę rozumiem temat.

Jeśli znasz ten moment, być może znasz też wniosek, który tak łatwo się po nim pojawia: może po prostu nie rozumiesz tego tak dobrze, jak ci się wydawało. Tylko że ten wniosek powstaje podobnie jak tamta nieudana wypowiedź – szybko i na podstawie jednego fragmentu.

Dziś częściej mówię: „Czekaj, powiem to inaczej” – i próbuję jeszcze raz, innymi słowami albo zaczynając w innym miejscu. Kiedyś takie cofnięcie się odbierałem jak przyznanie się do porażki. Teraz staram się traktować je jak zwykłą część mówienia. Skoro pierwsza wersja powstawała na żywo, nie musi być ostatnia.

Z drugą wersją bywa różnie. Czasem jest dokładnie tym, o co chodziło mi od początku. A czasem pojawia się w niej coś, czego w pierwszej nie było – i nie wiem, czy odzyskałem wcześniejszą myśl, czy przy drugim podejściu powstała nowa. Przestałem próbować to rozstrzygać. Obie różnią się od wersji z głowy jedną rzeczą: ktoś je usłyszał.

Bo wersja z głowy ma swój przywilej. Nigdy nie musi spotkać się z drugim człowiekiem. Nie musi wybrać słów, kolejności ani początku. Nikt jej nie sprawdzi, łącznie ze mną. Łatwo jej być najlepszą wersją, skoro nigdy nie musiała stać się żadną konkretną. Wypowiedziane wersje tego komfortu nie mają. Za to tylko one biorą udział w rozmowie.

Zmieniła się więc jedna mała, ale odczuwalna rzecz. Ta sekunda, w której słyszę, że w głowie było lepiej, kiedyś nierzadko kończyła dla mnie rozmowę. Wszystko później było już tylko ratowaniem. Dziś częściej jest po prostu środkiem wypowiedzi. Mówię dalej. I mam nadzieję, że po drugiej stronie powstanie coś bliskiego temu, co próbowałem przekazać.